| POLİS TEŞKİLATI'NIN KURULUŞ GÜNÜ -
TARİH |
 |
ÜLKEMİZDE POLİSLİĞİN TARİHİ GEÇMİŞİ
Zaptiye Müşirliği Dönemi (1846–1879)
Zaptiye Müşirliği, yalnız zabıta işleriyle uğraşmak üzere kurulmuş, yeni bir
teşkilat niteliği taşımaktadır. 1846 yılında yayımlanan bir genelge ile polis
hizmetlerinin Serasker tarafından yönetilmesinin askerlerin asıl görevlerini
aksattığı belirtilerek, yalnızca polis hizmetlerini yürütmek üzere ve
seraskerlikten bağımsız olarak, Zaptiye Müşirliği, Zaptiye Müşir Yardımcılığı ve
emniyet hizmetleriyle ilgili kanunları hazırlamak için Zaptiye Meclisi
kurulmuştur. Ancak kısa bir süre sonra da, Zaptiye Meclisi kaldırılmış ve yerine
“Divan-ı Zaptiye” ve “Meclis-i Tahkik” kurulmuştur.
Böylece, hem İstanbul, hem de eyaletlerin emniyet işleri, Zaptiye Müşiriyetince
yürütülmüş ve bu makam gerek teftiş memurlarıyla ikinci defa olarak 1867’de
kurulmaya girişilen polis teşkilatının ve gerekse jandarma teşkilatının bağlı
olduğu tek yer olmuştur.
Bu “ Tevhid-i Zabıta ” dönemi 1879 yılına Kadar devam etmiş ve Zaptiye
Müşiriyeti kaldırılmış, yerine görevi sadece polis işlerini içeren, Zaptiye
Nezareti kurulmuştur. Yani, polis ve jandarma bir daha birleşmemek ve tek elden
yönetilmemek üzere ayrılmışlardır.
Zaptiye Nezareti Dönemi (1879–1909)
1876 yılındaki Tanzimat ve Islahat hareketleri çerçevesinde, Avrupa’daki
örneklerine göre bir polis teşkilatı kurulmasına, I.Meşrutiyet’in ilanından
sonra oluşan hükümet programında yer verilmiş ve 1879 yılında Zaptiye Nezareti
kurulmuştur.
Bu dönem, bir taraftan 18 Zilhicce 1296 tarihinde oluşup, önce yalnız başkent
istanbul’un emniyet işleriyle, daha sonra da 1311’den itibaren diğer illerde
kurulmaya başlanan polis teşkilatını idareyle görevlendirilen Zaptiye
Nezareti’nin oluşturulmasıyla, diğer taraftan kaldırılmış Zaptiye Müşiriyeti’nin
emrindeki Asakir-i Zaptiye’nin, Zaptiye Nezaretine bağlanmayarak, Jandarma
Dairesi kanalıyla doğrudan doğruya Seraskerliğe bağlanmasıyla başlar ve II.
Meşrutiyet’in ilanından sonra Zaptiye Nezareti’nin ortadan kaldırılıp yerini
Emniyet Umum Müdürlüğü’ne bıraktığı Hicri 17 Recep 1327 (22 Temmuz 1909-Miladi)
tarihine kadar devam eder.
Hicri 1298 senesinde, İstanbul’da inzibat ve asayişi korumakla görevli Asakir-i
Zaptiye teşkilatı kaldırılarak yerlerine polis teşkilatı kurulmuş ve bunlara
zaptiye görevleri devredilmişti.
1-İstanbul Polis Teşkilatı ve Bölgeleri
İmparatorluk başkenti, İstanbul, Üsküdar, Beyoğlu Polis Müdürlükleri ve Beşiktaş
Polis Memurluğu adları ile dört polis dairesine ve her polis dairesi de
merkezlere ayrılmıştır.
Her polis dairesi, bir polis müdürü ile bir başkan ve üyeden oluşan bir polis
meclisi ve her merkez bir serkomiser tarafından yönetilmekteydi. Zamanla,
meclislerin üye sayısı ve serkomiserlikler çoğaltıldı.
1303 (1886) yılından sonra, İstanbul Polis Müdürlüğü dışındaki diğer
müdürlüklerin “mutasarrıflık” adını aldığı, polis müdürüne mutasarrıf denildiği
görülmekte ve 1316 (1898) tarihinde de İstanbul’da sivil polis teşkilatı
kurulmuş.
2- illerde Polis Teşkilatının Kurulması
1311 senesinde 15 ilde polis teşkilatı kurulmuş ve her il polis dairesinin
başına bir serkomiser getirilmiştir.
Zaptiye Nezareti devrinin sonlarına doğru illerin çoğunluğunda polis müdürü veya
serkomiserin yönetiminde polis teşkilatının kurulduğu görülmektedir.
1845 yılında kurulan, 1907 yılına kadar hızla gelişen polis teşkilatının kanuni
bir dayanağı yoktu.
1298 (1881) senesinden önce, 1261 ve 1284 senelerinde kurulması istenen polis
müesseselerinin dayanacağı hükümleri içeren polis nizamnamelerinin peşinen
yayımlanmasına rağmen; bu teşkilat meydana getirilmemiş, buna karşılık kanuni
bir metine dayanmayan 1298 (1881) teşkilatı büyük bir başarıyla gelişmiş ve
memleketimizin bugünkü kuvvetli polis teşkilatının temellerini atmıştır. İlk
kez, 6 Aralık 1896 (l Recep 1314) tarihinde polisin görev ve yetkilerini
gösteren 16 maddelik bir talimat yayımlanarak ilk hukuki metin niteliğini
taşıyan belge ortaya çıkmıştır.
1907 yılına kadar, yürürlükteki ilkelere ve işin gereklerine uygun olarak ve
daha önce yayımlanan talimat hükümleri çerçevesinde görev yapan polis
kuruluşlarının teşkilatını ve uyguladığı hükümleri tek bir metin halinde
toplayan ilk polis nizamnamesi, 19 Nisan 1907 (5 Rebiülevvel 1325) tarihinde
yayımlanmıştır.
Polis kuruluşlarının ihtiyaçlarını her yönden mükemmel bir tarzda karşılamış
olan bu nizamnamenin en belirgin özelliği, içerdiği hükümlerin uzun bir süre
başarıyla uygulanmış ve herhangi yabancı bir devletin kanunundan körü körüne
iktibas edilmiş bulunmamasındandır. Hatta 1913 yılında çıkarılan Polis
Nizamnamesi dâhil bu nizamnamenin bazı maddelerini yürürlükten kaldırmamış,
bahse konu maddeler yeni çıkarılan nizamname ile birlikte uygulanır olmuştur.
Meşrutiyet Dönemi (1908–1920)
1909 tarihinde II. Meşrutiyetin ilam üzerine, Fransız ve Alman polis
teşkilatları esas alınarak zabıtada bir değişiklik yapılması ve ona göre yeniden
teşkilatlandırılmasına karar verildi. Başlangıçta 1908’de Zaptiye Nezareti
kaldırılmamış, aksine Bakanlığın başına yetenekli kişiler getirilerek yeniden
düzenlenmesine çalışılmıştır.
17 Recep 1325 (22 Temmuz 1907) tarihinde çıkarılan “İstanbul Vilayeti ve
Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Teşkilatına Dair Kanun” ile Zaptiye Nezareti
kaldırılarak yerine Dahiyile Nezaretine bağlı ve memlekete şamil polis işlerinin
yürütülmesiyle görevli Emniyet Umum Müdürlüğü ve İstanbul vilayetine bağlı bir
polis müdürlüğü kurulmuş ve Harekat Ordusu Kumandanlarından Galip Bey ilk
Emniyet Umum Müdürü olarak teşkilatın başına geçirilmiştir. Yine aynı kanuna
göre, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti yeni bir polis nizamnamesinin düzenlenmesine
kadar polis işlerini 4 Ağustos 1907 tarihli Polis Nizamnamesi’nin hükümlerine
göre yürütecekti.
Bu durumda, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti kurulmasının başlangıcında, İstanbul
zabıta işleri de dâhil olmak üzere bütün memleket polisini yönetim altında
bulundurmaktaydı. Bu itibarla Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti tam manasıyla Zaptiye
Nezaretinin yerini alıyordu.
9 Aralık 1913 tarihinde çıkarılan Dâhiliye Nezareti Teşkilat Nizamnamesi’ne
göre; Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti, Ankara’da milli hükümet kurulmasına kadar
Dâhiliye Nezareti’ne bağlı olarak görev yapan bir teşkilat niteliğini
kazanmıştır.
Sözü edilen nizamnameye göre, Dâhiliye Nezareti’nin bir dairesi olan Emniyet-i
Umumiye Müdüriyeti’nin şubeleri şunlardır. Emniyet Şubesi, Memurin ve Levazım
Şubesi, Muhasebe Şubesi, Tahrirat Şubesi. Bu şubelerin en önemlisi olan Emniyet
Şubesi, memleketin genel asayişine ait işleri incelerdi, ikinci şube ise,
polislerin özlük işlerine bakar ve levazımını tedarik ederdi. Bundan başka,
Emniyet-i Umumiye Müdürlüğü’nün kurulmasından hemen sonra açılan İstanbul Polis
Okulu da bu daireye bağlıydı.
Daha sonraki tarihlerde, bu teşkilata yeni şubeler eklenmiştir. 28 Ocak 1327’de
Heyet-i İstihbariye, 13 Nisan 1329’da Polis Müfettişliği ve aynı senenin eylül
ayında bir Kısmı Siyasi Müdürlüğü’nün meydana getirilmesi, siyasi ve idari
işlerle görevli iki Umum Müdür Muavinliğinin meydana getirilmesi bunlar arasında
yer almaktadır.
Siyasi kısımda; birer müdür yönetiminde altı şube ile umumi kalem ve hususi
kalemler bulunmaktaydı. Her şubenin kadrosu, birer müdür, iki muavin ve
yeterince memurdan oluşuyordu, idari kısım ise, muhasebe, memurin ve müteferrika
müstahdemini içermekteydi. 1915 yılı başlarında, bu teşkilat yeniden
gerçekleştirilerek Seyrüsefer, Ecanip ve Takibat-ı Adliye Müdürlükleri
kurulmuştur. Yine aynı yıl içinde, Dâhiliye Nezareti’ne bağlı olmak üzere
Emniyet Müfettişliği adı altında yeni bir memuriyet daha meydana getirilmiştir.
Bunlar, hudut kapılarıyla demiryolu durak yerlerinde görev yapmaktaydılar. Yolcu
trenlerinde görevli seyyar polis ve komiserler Emniyet Müfettişliği’ne bağlı
bulunmaktaydılar.
21 Mayıs 1913 tarihli Polis Nizamnamesi
II. Meşrutiyet’ten sonra yeni rejimin ilkelerine uygun ve zamanın ihtiyaçlarını
daha iyi karşılayan yeni bir polis nizamnamesinin hazırlanması zorunlu
görülmüştü. 21 Mayıs 1913 tarihli nizamname ile polisin teşkilatlanması, görev
ve yetkiler ile personelin dereceleri, sınıfları, mesleğe giriş, yükselme ve
diğer bütün özlük işleri en iyi şekilde ve günün şartlarına uygun olarak yeniden
düzenlenmiştir.
|
